Ołtarz Wita Stwosza w Krakowie

Ołtarz Wita Stwosza, znany również jako ołtarz Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny, to jedno z najważniejszych dzieł sztuki późnego średniowiecza w Polsce. Zrealizowany w latach 1477–1489 przez norymberskiego rzeźbiarza Wita Stwosza, ołtarz znajduje się w kościele Mariackim w Krakowie. To monumentalne retabulum, największe gotyckie w Europie, przyciąga uwagę nie tylko swoją wielkością, ale i bogatą symboliką oraz mistrzostwem wykonania. W artykule przyjrzymy się bliżej jego architekturze, stylistyce, historii oraz znaczeniu kulturowemu.

Opis Ołtarza

Retabulum ma imponujące wymiary 11 na 13 metrów, a wysokość największych figur sięga około 2,8 metra. Cała konstrukcja ołtarza jest wykonana z drewna dębowego, natomiast tło jest z modrzewia. Wykorzystane materiały oraz technika wykonania są świadectwem wysokiego kunsztu artystycznego. Ołtarz liczy ponad 200 figur wyrzeźbionych z litych kloców lipowych, co stanowi wyjątkowy element jego kompozycji.

W predelli ołtarza przedstawione jest drzewo Jessego, które symbolizuje genealogiczne pochodzenie Chrystusa i Marii Panny. Szafę ołtarza zdobią cztery skrzydła: dwa ruchome oraz dwa nieruchome. Bryłę pentaptyku dopełnia zwieńczenie, które nadaje całości harmonijny i majestatyczny wygląd.

Stylistyka i Symbolika

Ołtarz Wita Stwosza łączy w sobie elementy sacrum i profanum, co czyni go wyjątkowym dziełem sztuki. Mistycyzm religijny przeplata się z naturalistycznym realizmem. Złote szaty apostołów kontrastują z codziennym ubiorami mieszkańców średniowiecznego Krakowa. W realistycznym przedstawieniu postaci Stwosz posunął się do ukazania ich ułomności – od defektów wyglądu po choroby skórne.

Główna scena ołtarza, czyli Zaśnięcie Marii Panny, ukazuje śpiącą Madonnę otoczoną przez apostołów. Ekspresja tej sceny jest wzmożona dzięki bliskości postaci oraz złoconym szatom, które odbijają światło. Ustawienie figur „pod wiatr” sprawia, że ich szaty falują, co dodaje dynamiki całej kompozycji.

Skrzydła Ołtarza

Ruchome skrzydła ołtarza otwierają przed widzem sześć Radości Maryi – od Zwiastowania po Zesłanie Ducha Świętego. Gdy skrzydła są zamknięte, płaskorzeźby przedstawiają dwanaście scen z życia Marii i Jezusa. Postacie te ukazują stroje z XV wieku, co stanowi doskonałe studium kostiumologii tamtego okresu. Sprzęty domowe oraz naczynia codziennego użytku zostały wiernie odwzorowane, co nadaje całej kompozycji autentyczności i bliskości życia codziennego.

Na prawym ruchomym skrzydle znajduje się górna kwatera ilustrująca ukrzyżowanie Jezusa Chrystusa, co podkreśla dramatyzm scen przedstawionych na ołtarzu.

Historia Powstania

Początki powstania ołtarza sięgają roku 1442, kiedy to zawaliło się sklepienie prezbiterium kościoła Mariackiego. Nie wiadomo jednak, jaka dekoracja zdobiła ołtarz główny przed tym wydarzeniem ani czy przez kolejne 35 lat istniała jakakolwiek nastawa. Fundatorzy nowej nastawy zaczęli się pojawiać w testamentach krakowskich mieszczan już po katastrofie.

Wybór Wita Stwosza jako rzeźbiarza odpowiedzialnego za wykonanie nowego ołtarza pozostaje niejasny. Mimo iż nie ma wielu bezpośrednich dowodów na wcześniejsze prace Stwosza, można przypuszczać, że jego doświadczenie i umiejętności skusiły fundatorów do powierzenia mu tego prestiżowego zadania. Po przybyciu do Krakowa w 1477 roku Stwosz pracował nad ołtarzem przez dwanaście lat.

Konserwacja i Renowacja

Kolejne dekady przyniosły wiele wyzwań dla Ołtarza Wita Stwosza. W czasie II wojny światowej prof. Karol Estreicher zdecydował się na demontaż rzeźb w celu ochrony przed zniszczeniem. Figury zostały spławione Wisłą do Sandomierza i ukryte w katedrze oraz seminarium duchownym. Po wojnie rzeźby wróciły do Krakowa, jednak ich historia była pełna dramatycznych zwrotów akcji.

W latach 1946–1950 ołtarz był konserwowany na Wawelu przed powrotem do kościoła mariackiego w 1957 roku. W 2015 roku rozpoczęto kolejną renowację, którą przeprowadził Międzyuczelniany Instytut Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki. Prace zakończono w lutym 2021 roku i pozwoliły na przywrócenie oryginalnej kolorystyki oraz kompozycji figur.

Znaczenie Kulturalne

Ołtarz Wita Stwosza ma ogromne znaczenie nie tylko jako dzieło sztuki, ale także jako symbol polskiej kultury i historii. Historia jego powstania stała się kanwą dla powieści Antoniny Domańskiej „Historia żółtej ciżemki”, a także inspiracją dla filmu z 1961 roku w reżyserii Sylwestra Chęcińskiego. Tematyka ołtarza pojawiła się również w operze Józefa Świdra „Wit Stwosz”.

Dzięki swojej wartości artystycznej oraz historycznej Ołtarz Wita Stwosza stał się nieodłącznym elementem polskiego dziedzictwa kulturowego i jednym z najważniejszych zabytków Krakowa.

Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).